بررسی قدرت باروری اسپرم
روشهای تشخیص کیفیت اسپرم، معیارهای مهم آزمایش و بهترین روشهای افزایش باروری
چرا ارزیابی کیفیت اسپرم اهمیت دارد؟
ناباروری یکی از چالشهای مهم زوجین در عصر حاضر است و حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد موارد ناباروری به مشکلات اسپرم مردان مربوط میشود. تشخیص کیفیت اسپرم به پزشکان کمک میکند علت اصلی ناباروری مشخص و درمان مناسب انتخاب گردد.
روشهای اصلی ارزیابی اسپرم
- آنالیز مایع منی (Semen Analysis): مهمترین و رایجترین تست برای بررسی تعداد، تحرک (Motility)، شکل (Morphology) و حجم اسپرم.
- آزمایشهای پیشرفته: شامل بررسی DNA Fragmentation، تستهای عملکردی اسپرم و ارزیابی ظرفیت لقاح.
- بررسی هورمونی: اندازهگیری سطح هورمونهای جنسی مانند تستوسترون و FSH برای تشخیص اختلالات تولید اسپرم.
معیارهای کلیدی در آزمایش اسپرم
- تعداد اسپرم: حداقل ۱۵ میلیون در هر میلیلیتر طبق معیارهای WHO.
- تحرک اسپرم: بیش از ۴۰٪ اسپرمها باید حرکت داشته باشند.
- مورفولوژی (شکل طبیعی): حداقل ۴٪ اسپرمها باید شکل طبیعی داشته باشند.
- حجم مایع منی: بین ۱.۵ تا ۶ میلیلیتر طبیعی محسوب میشود.
راهکارهای افزایش باروری اسپرم
- اصلاح سبک زندگی: ترک سیگار و الکل، کاهش استرس، ورزش منظم.
- تغذیه مناسب: مصرف آنتیاکسیدانها (ویتامین C، E، زینک، سلنیوم) و رژیم غذایی متعادل.
- درمانهای پزشکی: استفاده از داروهای هورمونی یا جراحی در صورت وجود انسداد یا واریکوسل.
- روشهای کمکباروری: در موارد شدید، استفاده از IVF یا ICSI.
ناباروری مردان به دلیل اختلالات اسپرم
یکی از شایعترین دلایل ناباروی مردان، وجود اختلال در اسپرم است. در صورتی که تعداد اسپرمهای تولیدشده کافی نباشند بدون شک لقاح به درستی انجام نمیشود. در برخی موارد هیچ اسپرمی تولید نمیشود بنابراین قدرت بارور کردن تخمک نیز به صفر میرسد.
متاسفانه این نوع از مشکلات مربوط به اسپرم، شایعترین دلایل ناباروری در مردان به حساب میآیند. ناگفته نماند یکی دیگر از اختلالات اسپرم، ناقص بودن آن است. در واقع اسپرم تا حد زیادی ضعیف و ناتوان است پس نمیتواند خود را به تخمک برساند یا حتی درون تخمک نفوذ کند.
دلایل زیادی برای کاهش قدرت باروری اسپرمها وجود دارند که در حال حاضر به ضعیفی و غیرکافی بودن اسپرمها آزواسپرمی میگویند. اختلالات اسپرم بیشتر در افرادی شایع است که در مقابل اشعههای مضر قرار دارند یا فلزات سمی همانند سرب بر روی آنها تاثیر داشته است.
شرایط کاهش یا فقدان قدرت باروری اسپرم
ناباروری تنها به زنان محدود نمیشود؛ در حدود یکسوم موارد، عامل اصلی مشکلات باروری مربوط به مردان است. اسپرم زمانی قدرت باروری ندارد که دچار اختلال در کمیت، کیفیت یا مسیر خروج باشد. مهمترین شرایط عبارتاند از:
- کمبود تعداد اسپرم (Oligozoospermia): تعداد کمتر از حد طبیعی، شانس لقاح را کاهش میدهد.
- کاهش یا فقدان تحرک (Asthenozoospermia): اسپرمها توانایی رسیدن به تخمک را ندارند.
- اختلال در شکل و ساختار (Teratozoospermia): اسپرمهای غیرطبیعی توانایی نفوذ به تخمک را از دست میدهند.
- انسداد در مجاری تناسلی: مانع خروج اسپرم از بدن میشود.
- آزواسپرمی (Azoospermia): نبود کامل اسپرم در مایع منی.
در نظر داشته باشید تشخیص هر یک از این شرایط به راحتی قابل انجام نخواهد بود. بدین ترتیب زوجین برای بررسی قدرت باروری اسپرم باید به سراغ یک متخصص پیشرفته بروند که در این حوزه تجربه و سابقه خوبی کسب کرده است.
مراحل اولیه تشخیص ناباروری در مردان
با توجه به اینکه تشخیص دلیل ناباروری امری پیچیده است، در اولین مراحل شروع درمان ناباروری، معاینات و آزمایشهای مختلفی بر روی زوجین انجام میشود. تستهای ناباروری مردان در ابتدا توسط یک اورولوژیست حرفهای انجام میشود. در ادامه متخصص مورد نظر اطلاعاتی در مورد سابقه پزشکی کسب میکند.
آزمایش بیضهها و اسپرم مرد جزء اولین اقدامات برای درمان ناباروری محسوب میشود. در برخی موارد مرد به واریکوسل مبتلا است که همین امر باعث ناباروری او شده و نیاز به درمان خواهد داشت. حتی مشکلات هورمونی نیز بر روی قدرت باروری اسپرمها تاثیرگذار هستند که نمیتوان به راحتی از کنار آنها رد شد.
به منظور بررسی قدرت باروری اسپرم و تشخیص دلیل اصلی ناباروری آزمایشهایی تعیین شده که توسط متخصص مورد نظر تجویز میشود. در ضمن مرد باید در طول جلسات معاینه اولیه روراست باشد و اطلاعات کاملی را در اختیار متخصص قرار دهد. این اطلاعات میتواند شامل موارد زیر باشد:
- سابقه انواع جراحیها
- بیماریهای مختلف
- مصرف داروهای متفاوت
- مشکلات جنسی
- بیماریهای آمیزشی
- سبک زندگی
- مصرف سیگار
- مصرف مواد مخدر
آزمایشهای بررسی قدرت باروری اسپرم
روشهای اصلی
برای ارزیابی باروری مردان، مهمترین ابزار آنالیز مایع منی اسپرموگرام (Semen Analysis) است. در این آزمایش، نمونه منی در شرایط استریل جمعآوری و بررسی میشود. نتایج اطلاعاتی درباره کمیت و کیفیت اسپرمها ارائه میدهد.
شاخصهای کلیدی در اسپرموگرام
- حجم مایع منی
- تعداد اسپرم در کل و در هر میلیلیتر
- درصد اسپرمهای متحرک
- درصد اسپرمهای با شکل طبیعی
- وجود عفونت یا سلولهای غیرطبیعی
آزمایشهای تکمیلی
در صورت نیاز، تستهای پیشرفتهتری انجام میشود:
- بررسی DNA اسپرم و میزان شکست آن (DNA Fragmentation)
- تستهای عملکردی مانند قدرت نفوذ اسپرم به تخمک
- ارزیابی بلوغ کروماتین و میزان حیات اسپرم
نکات اجرایی
- نمونه باید ظرف یک ساعت بررسی شود.
- برای کاهش خطا، آزمایش معمولاً حداقل دو بار تکرار میشود.
- پیش از آزمایش، مرد باید ۲ تا ۷ روز انزال نداشته باشد.
البته به جز کمیت و کیفیت اسپرمها در مایع منی مردان، دلایل دیگری نیز میتوانند علت ناباروری آقایان تشخیص داده شوند. از این رو آزمایشهای ژنتیکی و بررسی کروموزومهای مردان نیز از دیگر آزمایشهای قابل انجام و ضروری برای تشخیص ناباروری مردان به حساب میآیند.
اسپرموگرام چه نوع آزمایشی است؟
براساس اطلاعات کسب شده یکی از رایجترین، بهترین و پرکاربردیترین آزمایشهای بررسی قدرت باروری اسپرم، اسپرموگرام نام دارد. طی این روش آزمایش مرد باید مایع منی خود را درون یک ظرف استریل بریزد و در اختیار متخصص مورد نظر بگذارد.
با کمک این روش میتوان به اطلاعات زیادی در مورد قدرت اسپرم مرد دست پیدا کرد. کمیت و کیفیت اسپرمها نیز از طریق همین روش آزمایشی قابل تشخیص خواهند بود. البته اسپرموگرام به تشخیص و آزمایش موارد مختلفی کمک میکند که عبارت هستند از:
- میزان مایع منی
- کمیت اسپرم در مایع منی
- کمیت اسپرم در هر میلیلیتر منی
- کمیت اسپرمهای متحرک
- کمیت اسپرمهایی که شکل طبیعی دارند
- وجود عفونت در دستگاه تناسلی
در نظر داشته باشید، این آزمایش یک ساعت پس از ایجاد منی انجام میشود. به طور معمول متخصص از مرد میخواهد در موقعیتها و زمانهای مختلف مایع منی خود را جمع کند زیرا مایع منی مرد ممکن است در شرایط مختلف، توانایی متفاوتی داشته باشد.
متخصصان معتقد هستند برای جلوگیری از هرگونه خطا باید آزمایش بررسی قدرت باروری اسپرمها حداقل 2 بار انجام شود. برای انجام این آزمایش مرد باید حداقل 2 الی 7 روز انزال نداشته باشد.
آمادگیهای قبل از انجام اسپرموگرام
اولین موضوع مربوط به انجام این تست، فاصله مناسب بین این آزمایش و آخرین انزال مرد خواهد بود. همانطور که در بخش قبلی گفتیم، زمان خودداری و امساک جنسی مرد قبل از این آزمایش نباید کمتر از 2 روز و بیشتر از 5 روز باشد.
در صورتی که خودداری مرد کمتر از 2 روز باشد، میزان اسپرم درون مایع منی کم خواهد بود و در صورتی که بیشتر از 5 روز باشد شاید تعداد اسپرمها زیاد باشد اما تحرک آنها کافی نخواهد بود. به طور معمول نمیتوان بر روی نتیجه حاصل از اولین آزمایش اسپرموگرام حسابی باز کرد، از این رو این آزمایش باید 2 بار انجام شود.
توجه داشته باشید در صورتی که مرد برای آزمایش اول، 4 روز امساک جنسی داشته است، برای آزمایش دوم نیز باید 4 روز از انزال خودداری کند. قبل از انجام این آزمایش نباید از دارویی استفاده کنید. علاوه بر این موارد آمادگیها و مراقبتهای دیگری نیز در مورد این آزمایش وجود دارند که در زیر ذکر شدهاند:
- یک شب قبل از انجام آزمایش اسپرموگرام با آب گرم دوش نگیرید
- یک شب قبل از این آزمایش به سونا یا جکوزی گرم نروید
- مایع منی به روش استمنا تهیه شود
- مایع منی باید 20 دقیقه بعد تحت آزمایش قرار گیرد
- دمای نگهداری از مایع منی قبل از آزمایش باید 37 درجه باشد
- از کاندوم یا هیچ وسیله دیگری به هنگام این آزمایش استفاده نشود.
بدون شک میدانید که اسپرم نقش بسیار مهمی در باروری دارد. از این رو هر نوع ناهنجاری موجود در اسپرم باعث کاهش درصد باروری میشود. برای تشخیص این ناهنجاریها نیز میتوان از تستهای مختلفی همانند دی اف آی کمک گرفت.
این تست نیز یکی دیگر از آزمایشهای موثر در تشخیص و بررسی قدرت باروری اسپرم محسوب میشود. طی این تست میزان شکست DNA اسپرم را مورد بررسی قرار میدهند. در واقع این تست 20 درصد از دلایل ناباروری مردان را تحت تاثیر خواهد داشت.
تست DFI چه نوع آزمایشی است؟
DFI چیست؟
DFI (DNA Fragmentation Index) یکی از آزمایشهای تخصصی در ارزیابی باروری مردان است که میزان شکستگی یا آسیب DNA
اسپرم را اندازهگیری میکند. این شاخص نشان میدهد چه درصدی از اسپرمها دارای DNA آسیبدیده هستند و بنابراین توانایی باروری آنها کاهش یافته است.
اهمیت تست DFI
- حدود ۲۰٪ موارد ناباروری مردان ناشی از اختلالات DNA اسپرم است.
- اسپرمهای با DNA آسیبدیده شانس لقاح موفق و تشکیل جنین سالم را کاهش میدهند.
- نتایج این تست به پزشک کمک میکند علت ناباروری مشخص شود و درمان مناسب مانند ICSI یا مصرف آنتیاکسیدانها انتخاب گردد.
کاربردهای بالینی DFI
- ارزیابی کیفیت ژنتیکی اسپرم فراتر از آنالیز معمول مایع منی (اسپرموگرام).
- بررسی مردانی که با وجود نتایج طبیعی اسپرموگرام، همچنان نابارور هستند.
- پیشبینی احتمال موفقیت در روشهای کمکباروری مانند IVF و ICSI
در بسیاری از موارد، ناباروری مردان به دلیل وجود نقص در DNA اسپرم است. تست DFI میتواند این مشکل مردان را تشخیص دهد و اطلاعات کاملتری از مایع منی در اختیار متخصص بگذارد. به طور معمول مردانی که DNA اسپرم آنها آسیب دیده است، بیشتر دچار ناباروری میشوند.
تست DFI برای چه کسانی مفید است؟
از این تست نیز در موارد بسیاری میتوان استفاده کرد اما به طور معمول، تست DFI برای زوجینی مناسب است که هیچ دلیل مشخص و واضحی برای ناباروری آنها وجود ندارد. در ضمن اگر رشد جنین تشکیل شده، متوقف شود متخصص به زوجین پیشنهاد میدهد از این تست استفاده کنند.
همچنین برای بررسی علت کندشدن رشد جنین بهتر است از همین روش آزمایشی استفاده کرد. در صورتی که زوجی چندین بار از روشهای باروری غیرطبیعی همانند IVF استفاده کنند و با شکست مواجه شوند، متخصص مورد نظر این تست مهم و کاربردی را انجام میدهد.
سقط جنین مکرر نیز دلایل مختلفی دارد که برای بررسی آن میتوان از همین تست کمک گرفت. در نهایت اینکه اگر سن مرد خیلی زیاد باشد، بهتر است از تست DFI استفاده شود. مردان مبتلا به واریکوسل نیز باید تحت همین آزمایش قرار گیرند تا دلیل ناباروری قطعی آنها مشخص شود.
زوجینی که هر یک از ویژگیهای زیر را دارند نیز میتوانند از همین تست برای بررسی قدرت باروری اسپرم مرد استفاده کنند:
- زوجینی که به روشهای طبیعی باردار نمیشوند
- زوجینی که به طور مکرر سقط جنین را تجربه کردهاند
- مردانی که به سرطان مبتلا هستند و در جلسات شیمی درمانی شرکت کردهاند
- مردانی که با مواد سمی و آلودگیهای خاص محیطی در ارتباط هستند
- زوجینی که جنین آنها ضعیف شده یا حتی رشد آن متوقف شده است
- مردانی که نتیجه آزمایش اسپرموگرام آنها غیر طبیعی است
نتایج تست DFI
نتیجه تست دی اف آی نشاندهنده درصد اسپرمهایی است که DNA آنها دچار شکستگی یا آسیب شده است. این شاخص بهطور مستقیم با قدرت باروری مردان ارتباط دارد:
- کمتر از ۱۵٪: وضعیت طبیعی؛ اسپرمها از نظر ژنتیکی سالم بوده و قدرت باروری بالا است.
- ۱۵ تا ۳۰٪: وضعیت متوسط؛ احتمال باروری کاهش مییابد و ممکن است نیاز به درمان یا اصلاح سبک زندگی باشد.
- بیشتر از ۳۰٪: وضعیت غیرطبیعی؛ اسپرمها آسیب جدی دارند و شانس باروری پایین است.
نکته علمی
- در مردان سالم معمولاً میزان شکست DNA کمتر از ۱۵٪ است.
- در مردان نابارور این میزان میتواند به بیش از ۳۰٪ برسد.
- نتایج تست DFI به پزشک کمک میکند تصمیم بگیرد آیا درمان دارویی، اصلاح سبک زندگی یا استفاده از روشهای کمکباروری (مانند ICSI) لازم است
آزمایش DFI چگونه انجام میشود؟
مراحل ابتدایی و اصلی این آزمایش تا حد زیادی همانند آزمایش اسپرموگرام است. البته تفاوتهایی نیز در این 2 آزمایش وجود دارد. برای مثال تست DFI میزان شکست DNA و تراکم کروماتین اسپرم را تحت بررسی و آزمایش قرار میدهد.
مایع منی نمونه نیز توسط مرد جمع شده و در اختیار متخصصین قرار میگیرد. برای انجام این تست نیز باید از روش استمنا استفاده کرد؛ زیرا ترکیب شدن اسپرم با مایع واژن قدرت تشخیص و آزمایش را کاهش میدهد. به عبارت دیگر اگر اسپرم با ترشحات واژن مخلوط شود به طور حتم کیفیت آن کاهش مییابد.
بهتر است جمع کردن مایع منی نمونه در آزمایشگاه انجام شود. در نظر داشته باشید برخی از آزمایشگاهها حتی میتوانند روی مایع منی فریز شده نیز آزمایش دی اف آی انجام دهند. برای انجام آزمایش DFI باید 3 تا 5 روز از آخرین رابطه جنسی زمان بگذرد.
در زمان نمونهگیری مایع منی نباید از صابون یا ژل استفاده شود. توجه داشته باشید که ظرف نگهداری از نمونه مایع منی باید استریل باشد.
نتیجه حاصل از تست DFI
در بخشهای قبلی به دلیل اصلی انجام این تست اشاره کردیم و گفتیم که تست DFI بر روی میزان شکست DNA اسپرم تمرکز دارد. در واقع با کمک این تست درصد مشخصی از میزان شکست دی ان ای اسپرم به دست میآید که این درصدها عبارت هستند از:
- اگر میزان شکست DNA اسپرم کمتر از 15 درصد باشد، قدرت باروری اسپرم بالا است
- اگر میزان شکست DNA اسپرم بین 15 تا 30 درصد باشد، قدرت باروری اسپرم متوسط است
- اگر میزان شکست DNA اسپرم بیشتر از 30 درصد باشد، قدرت باروری اسپرم کم است
فراموش نکنید میزان آسیب دی ان ای اسپرم در مایع منی افراد نرمال کمتر از 15 درصد خواهد بود. این در حالی است میزان آسیب DNA اسپرم در مردان نابارور حتی به بیش از 30 درصد میرسد.
راهنمای انتخاب مراکز حرفهای برای بررسی قدرت باروری اسپرم
با توجه به توضیحاتی که در این راهنما بازگو شد، اولین و مهمترین موضوعی که در ناباروری مردان تاثیرگذار است، قدرت اسپرم آنها خواهد بود. از این رو متخصصان حرفهای برای تشخیص مشکل اسپرم و علت ناباروری مردان روشهای مختلفی را ارائه میدهند که برای انجام این تستها زوجین باید به مراکز مجهز و حرفهای مراجعه کنند.
در حال حاضر و با توسعه علم پزشکی، مراکز تخصصی و حرفهای زیادی در حوزه ناباروری فعالیت دارند که کلینیک تخصصی رستاک نیز یکی از همین مراکز حرفهای به حساب میآید. تیم متخصص و پیشرفته رستاک میتواند انواع آزمایشهای مربوط به بررسی قدرت باروری اسپرم را به خوبی و با کیفیت کامل انجام دهد. شما هم میتوانید به راحتی نسبت به رزرو وقت و نوبت اقدام کنید:
خلاصه مطلب بررسی قدرت باروری اسپرم
قدرت باروری اسپرم یکی از مهمترین شاخصهای سلامت باروری مردان است. این قدرت با مجموعهای از عوامل شامل تعداد اسپرم، تحرک، شکل ظاهری (مورفولوژی) و کیفیت DNA مشخص میشود. هرگونه اختلال در این موارد میتواند باعث ناباروری یا کاهش احتمال بارداری شود.
باروری اسپرم چیست؟
باروری اسپرم به توانایی اسپرم برای رسیدن به تخمک، نفوذ به آن و ایجاد بارداری گفته میشود. یک اسپرم سالم باید ویژگیهای زیر را داشته باشد:
- تعداد کافی
- تحرک مناسب
- شکل طبیعی
- DNA سالم
چه عواملی بر کیفیت اسپرم اثر میگذارند؟
عوامل مختلفی در قدرت باروری اسپرم نقش دارند:
۱. سبک زندگی
- مصرف دخانیات
- الکل
- چاقی
- استرس
- تغذیه نامناسب
۲. بیماریها
- واریکوسل
- هورمونهای پایین
- عفونتها
- تبهای مکرر
۳. سن
- بعد از ۴۰ سال کیفیت اسپرم کاهش پیدا میکند.
۴. عوامل محیطی
- گرما
- امواج
- مواد شیمیایی
روشهای افزایش قدرت باروری اسپرم
برای تقویت کیفیت اسپرم میتوان این موارد را انجام داد:
- فعالیت بدنی منظم
- کاهش استرس
- ترک سیگار
- مصرف آنتیاکسیدانها
- اصلاح تغذیه
- درمان واریکوسل
- مصرف مکملها طبق نظر متخصص
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنید؟
اگر بیش از یک سال رابطه بدون جلوگیری داشتهاید و بارداری اتفاق نیفتاده، لازم است آزمایش اسپرم انجام دهید. اگر نتیجه ضعیف بود، متخصص اورولوژی یا ناباروری در کلینیک رستاک بهترین گزینه برای ارزیابی و درمان است.